Bằng cách kết hợp giữa kỹ thuật quét não fMRI và trí tuệ nhân tạo (AI), một nhóm nghiên cứu Nhật Bản đã phát triển thành công phương pháp "ghi chú suy nghĩ", cho phép chuyển đổi những hình ảnh và sự kiện phức tạp diễn ra trong trí óc con người thành những dòng mô tả chính xác.
Dù khoa học đã có những bước tiến trong việc dịch suy nghĩ thành văn bản, nhưng việc mô tả được các chi tiết trực quan như đồ vật, địa điểm, hành động và mối quan hệ giữa chúng vẫn luôn là một "ngọn núi" thách thức. Ông Tomoyasu Horikawa, nhà nghiên cứu tại Phòng thí nghiệm Khoa học Truyền thông NTT (Tokyo), đã tìm ra chìa khóa cho vấn đề này.
Chụp cộng hưởng từ chức năng (fMRI) là kỹ thuật không xâm lấn then chốt để đo lường hoạt động não bộ - Ảnh: CNN
Nghiên cứu được thực hiện trên các tình nguyện viên xem hơn 2.000 đoạn video đa dạng. Quy trình giải mã diễn ra qua các bước đột phá:
* Thu thập dữ liệu: Quét não người tham gia khi họ xem video để ghi lại các phản ứng thần kinh tương ứng với hình ảnh.
* Huấn luyện bộ giải mã: AI lấy phụ đề của video chuyển thành chuỗi số, sau đó đối chiếu chuỗi số này với hoạt động não đã quét.
* Diễn giải và tái tạo: Khi người tham gia xem hoặc nhớ lại một video mới, thuật toán sẽ tự động tìm kiếm và tạo ra chuỗi từ ngữ phù hợp nhất với tín hiệu não bộ đang diễn ra.
Giáo sư Marcello Ienca (Đại học Kỹ thuật Munich) nhận định trên CNN: “Đây là một bước tiến mới mà chúng ta có thể gọi một cách chính đáng là đọc não hoặc đọc suy nghĩ”.
Công nghệ này không chỉ mang tính trình diễn mà còn có giá trị nhân văn to lớn:
* Hỗ trợ y sinh: Giúp những người mắc chứng mất ngôn ngữ do tổn thương não, hoặc bệnh nhân xơ cứng teo cơ (ALS) có thể giao tiếp với thế giới.
* Can thiệp tâm lý: Mở đường cho các biện pháp hỗ trợ những người tự kỷ không nói được, giúp họ diễn đạt tâm tư qua "bản dịch" của AI.
Càng học hỏi từ dữ liệu, AI càng trở nên xuất sắc trong việc mô tả chính xác những gì con người đang nghĩ - Ảnh: MH
Bên cạnh tiềm năng, các chuyên gia cũng bày tỏ lo ngại sâu sắc về vấn đề đạo đức:
* Quyền riêng tư tinh thần: Khả năng giải mã giấc mơ hoặc suy nghĩ của trẻ sơ sinh, động vật dấy lên câu hỏi về sự đồng thuận.
* Rò rỉ suy nghĩ: Một nghiên cứu năm 2025 đề xuất cơ chế "từ khóa mở khóa" để ngăn chặn việc rò rỉ các suy nghĩ riêng tư không muốn chia sẻ.
* Khung pháp lý: Các nhà khoa học xã hội kêu gọi coi "dữ liệu thần kinh" là dữ liệu cực kỳ nhạy cảm, cần những quy định nghiêm ngặt hơn cả dữ liệu cá nhân thông thường.
Dù vậy, ông Horikawa trấn an rằng hiện tại công nghệ này vẫn cần lượng dữ liệu khổng lồ và sự hợp tác tích cực từ người dùng mới có thể hoạt động. “Phương pháp hiện tại không thể dễ dàng đọc được suy nghĩ riêng tư nếu không có sự phối hợp của cá nhân đó”, ông khẳng định.
Nguồn: Tổng hợp từ CNN / Phòng thí nghiệm NTT Nhật Bản / Tạp chí Cell
Dù khoa học đã có những bước tiến trong việc dịch suy nghĩ thành văn bản, nhưng việc mô tả được các chi tiết trực quan như đồ vật, địa điểm, hành động và mối quan hệ giữa chúng vẫn luôn là một "ngọn núi" thách thức. Ông Tomoyasu Horikawa, nhà nghiên cứu tại Phòng thí nghiệm Khoa học Truyền thông NTT (Tokyo), đã tìm ra chìa khóa cho vấn đề này.
Chụp cộng hưởng từ chức năng (fMRI) là kỹ thuật không xâm lấn then chốt để đo lường hoạt động não bộ - Ảnh: CNN
Cơ chế hoạt động của "Bộ giải mã suy nghĩ"
Nghiên cứu được thực hiện trên các tình nguyện viên xem hơn 2.000 đoạn video đa dạng. Quy trình giải mã diễn ra qua các bước đột phá:
* Thu thập dữ liệu: Quét não người tham gia khi họ xem video để ghi lại các phản ứng thần kinh tương ứng với hình ảnh.
* Huấn luyện bộ giải mã: AI lấy phụ đề của video chuyển thành chuỗi số, sau đó đối chiếu chuỗi số này với hoạt động não đã quét.
* Diễn giải và tái tạo: Khi người tham gia xem hoặc nhớ lại một video mới, thuật toán sẽ tự động tìm kiếm và tạo ra chuỗi từ ngữ phù hợp nhất với tín hiệu não bộ đang diễn ra.
Giáo sư Marcello Ienca (Đại học Kỹ thuật Munich) nhận định trên CNN: “Đây là một bước tiến mới mà chúng ta có thể gọi một cách chính đáng là đọc não hoặc đọc suy nghĩ”.
Mở ra hy vọng cho bệnh nhân mất ngôn ngữ
Công nghệ này không chỉ mang tính trình diễn mà còn có giá trị nhân văn to lớn:
* Hỗ trợ y sinh: Giúp những người mắc chứng mất ngôn ngữ do tổn thương não, hoặc bệnh nhân xơ cứng teo cơ (ALS) có thể giao tiếp với thế giới.
* Can thiệp tâm lý: Mở đường cho các biện pháp hỗ trợ những người tự kỷ không nói được, giúp họ diễn đạt tâm tư qua "bản dịch" của AI.
Càng học hỏi từ dữ liệu, AI càng trở nên xuất sắc trong việc mô tả chính xác những gì con người đang nghĩ - Ảnh: MH
Thách thức về quyền riêng tư tối thượng
Bên cạnh tiềm năng, các chuyên gia cũng bày tỏ lo ngại sâu sắc về vấn đề đạo đức:
* Quyền riêng tư tinh thần: Khả năng giải mã giấc mơ hoặc suy nghĩ của trẻ sơ sinh, động vật dấy lên câu hỏi về sự đồng thuận.
* Rò rỉ suy nghĩ: Một nghiên cứu năm 2025 đề xuất cơ chế "từ khóa mở khóa" để ngăn chặn việc rò rỉ các suy nghĩ riêng tư không muốn chia sẻ.
* Khung pháp lý: Các nhà khoa học xã hội kêu gọi coi "dữ liệu thần kinh" là dữ liệu cực kỳ nhạy cảm, cần những quy định nghiêm ngặt hơn cả dữ liệu cá nhân thông thường.
Dù vậy, ông Horikawa trấn an rằng hiện tại công nghệ này vẫn cần lượng dữ liệu khổng lồ và sự hợp tác tích cực từ người dùng mới có thể hoạt động. “Phương pháp hiện tại không thể dễ dàng đọc được suy nghĩ riêng tư nếu không có sự phối hợp của cá nhân đó”, ông khẳng định.
Nguồn: Tổng hợp từ CNN / Phòng thí nghiệm NTT Nhật Bản / Tạp chí Cell
